Λίγα λόγια για τα μέταλλα

Βλέποντας τα κοσμήματα των διαφόρων εποχών και πολιτισμών  μας εκπλήσει η ποικιλία  των  σχεδίων και της τεχνικής τελειότητας που τα χαρακτηρίζει.

Τα κύρια μέταλλα που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος από τα αρχαιότατα χρόνια για την κατασκευή κοσμημάτων ήταν ο χρυσός και  το ασήμι (άργυρος), τα λεγόμενα «ευγενή» μέταλλα αλλά και τα πιο ευτελή όπως ο σίδηρος, ο χαλκός, ο ψευδάργυρος, ο κασσίτερος κ.α.

Τα περισσότερα κοσμήματα που έχουν διασωθεί σε όλο τον κόσμο είναι από χρυσό ή ασήμι, μέταλλα που προορίζονταν για τις ανώτερες οικονομικά και κοινωνικά τάξεις, ενώ κοσμήματα από ευτελέστερα μέταλλα ή κόκκαλο, υαλόμαζα, πηλό προορίζονταν για τα λαΙκά στρώματα.

Ο χρυσός θεωρήθηκε από πολύ παλιά το πιο πολύτιμο μέταλλο και σύμβολο πλούτου, όχι μόνο εξαιτίας της σπανιότητάς του αλλά και λόγω της ομορφιάς, της λάμψης και των εξαιρετικών ιδιοτήτων που έχει, όπως η μεγάλη ελαστικότητά του και  η μη οξείδωσή του.

Το δεύτερο κατά σειρά πολύτιμο μέταλλο είναι το ασήμι (άργυρος) που ξεχωρίζει με το λευκό του χρώμα και έχει τη δυνατότητα να στιλβωθεί και να λάμπει, ιδιότητα που το κάνει περιζήτητο.

Εκτός από τον χρυσό και το ασήμι, πολύτιμα μέταλλα θεωρούνται επίσης η πλατίνα   και το παλλάδιο  και ακόμη  τα μέταλλα της οικογένειας της πλατίνας , το ιρίδιο, το ρουθήνιο, το ρόδιο και το όσμιο.

 

ΧΡΥΣΟΣ

Οι μοναδικές ιδιότητες του χρυσού και η σπανιότητα του είναι η αιτία που οι άνθρωποι τον λάτρεψαν  από τους πανάρχαιους πολιτισμούς μέχρι σήμερα.

Ο χρυσός δεν οξειδώνεται και δεν φθείρεται. Μπορεί να γίνει εξαιρετικά λεπτό σύρμα (όλκιμος) αλλά και πολύ λεπτή πλάκα (ελατός).  Σφυρηλατείται  πολύ εύκολα, έχει  μοναδικό χρώμα και λάμψη. Λόγω της εξαιρετικής του αγωγιμότητας, ο χρυσός χρησιμοποιείται στην κατασκευή απαιτητικών ηλεκτρονικών συσκευών. Δεν έχει τοξικότητα, και δεν προκαλεί αλλεργίες .

Ο χρυσός πάντα ασκούσε ιδιαίτερη γοητεία στους ανθρώπους. Με αυτόν έφτιαχναν, νομίσματα, κοσμήματα, μετάλλια, πολύτιμα αντικείμενα, ακόμα και κτερίσματα για τους νεκρούς.

Η εκτίμηση την οποία έτρεφαν οι άνθρωποι για το χρυσό έχει αποτυπωθεί στις γλώσσες όλων των λαών. Και στην Ελληνική γλώσσα από την αρχαία μέχρι την σημερινή η λέξη χρυσός σαν επίθετο, χρησιμοποιείται για να προσδώσει  τον ανώτερο και πολυτιμότερο χαρακτήρα. Χρυσή καρδιά, χρυσοί γάμοι, χρυσός κανόνας, χρυσή τομή, χρυσούς αιών κ.λ.π.

Χρυσά αντικείμενα συναντάμε από την προϊστορία και σε όλους τους μετέπειτα πολιτισμούς.  Ειδικά στον Ελληνικό χώρο, στον Μινωικό και τον Μυκηναϊκό πολιτισμό,  ο χρυσός ήταν από τα αγαπημένα υλικά των καλλιτεχνών και των ανθρώπων της εποχής. Δείγματα της δουλειάς τους απαράμιλλης τέχνης βρέθηκαν σε τάφους της Κρήτης και των Μυκηνών. Στην κλασική Ελλάδα χρησιμοποιούσαν  χρυσό και στην κατασκευή αγαλμάτων. Για το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου στον Παρθενώνα, είχαν χρησιμοποιηθεί 1.137 κιλά χρυσό. Στο Βυζάντιο ο χρυσός ήταν σχεδόν το αποκλειστικό μέταλλο για την κατασκευή κοσμημάτων. Χρησιμοποιείτο επίσης και για την κατασκευή νομισμάτων, τα κωσταντινάτα, τα οποία οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας χρησιμοποιούσαν και  για να αποθησαυρίζουν τις οικονομίες τους.

Το χημικό  σύμβολο  του χρυσού είναι Au, λειώνει στους 1337ο C. Η περιεκτικότητα ενός κράματος σε χρυσό μετριέται με τα καράτια: 24 καράτια είναι 100% χρυσός, 18 καράτια είναι 75% χρυσός.

Με τον χρυσό καταπιάστηκαν και οι αλχημιστές τον μεσαίωνα και πιό πρόσφατα, που προσπαθούσαν να μετατρέψουν τον μόλυβδο σε χρυσό, με την βοήθεια της φιλοσοφικής λίθου.

Η παραγνωρισμένη και δυσφημισμένη Αλχημεία υπήρξε ένα σημαντικό κεφάλαιο στην περιπέτεια του ανθρώπου για την κατάκτηση της γνώσης. Οι αλχημιστές, δεν κατάφεραν να φτιάξουν χρυσό, αλλά η αναζήτησή τους  έβαλε τις βάσεις της επιστήμης της χημείας, της φαρμακολογίας και της Ιατρικής.

Σήμερα, ο κοινωφελής οργανισμός  EcoAndina με έδρα την Αργεντινή, παρέχει τεχνογνωσία και ενισχύει κοινότητες ιθαγενών στις Άνδεις, προκειμένου να παράγουν χρυσό  με τον παραδοσιακό τρόπο, δηλαδή με κοσκίνισμα του χώματος, και την χρήση πηγών ενέργειας φιλικών στο περιβάλλον. Υπάρχουν εργαστήρια, κυρίως στην Γερμανία και την Αγγλία, που προμηθεύονται τον χρυσό για τα κοσμήματα που παράγουν από αυτόν τον οργανισμό.

Ο χρυσός υπήρξε ανέκαθεν το επενδυτικό και αποθησαυριστικό καταφύγιο των ανθρώπων, ειδικά στις περιόδους οικονομικής αστάθειας, αβεβαιότητας  και πολέμων. Από την πλευρά της φυσικής θα επισημάνουμε ότι ο χρυσός έχει στον πυρήνα του μονό αριθμό πρωτονίων, έχει δηλαδή 79 πρωτόνια, πράγμα που συνεπάγεται την τρομερή σπανιότητα του υλικού αυτού στη φύση . Στη φάση της δημιουργίας των υλικών στο σύμπαν, ένα άτομο χρυσού αναλογεί σε ένα εκατομμύριο άτομα σιδήρου. Τέλος ένα ακόμη στοιχείο της μοναδικότητας του χρυσού είναι το χρώμα του. Είναι το μοναδικό μέταλλο με κίτρινο χρώμα στη φύση.

 

ΑΣΗΜΙ ή ΑΡΓΥΡΟΣ

Η λέξη ασήμι προέρχεται από την έκφραση «άσημος άργυρος», που σημαίνει άργυρος χωρίς σήμανση.Η λέξη άργυρος προέρχεται από την λέξη «αργός» της αρχαίας ελληνικής γλώσσας που σημαίνει «λαμπερός». Από την λέξη άργυρος προήλθε η λατινική λέξη argentum, και από αυτήν οι αντίστοιχη λέξη σε πολλές ευρωπαικές γλώσσες.

Ο άργυρος είναι μέταλλο λευκό με  χημικό σύμβολο  Ag.  O άργυρος όταν γυαλιστεί, έχει έντονη μεταλλική λάμψη και εμφανίζει την μεγαλύτερη επιφανειακή αντανακλαστικότητα από όλα τα μέταλλα, γι’ αυτό χρησιμοποιείτο στην κατασκευή καθρεπτών. Δεν οξειδώνεται  πολύ κατά την επαφή του με του αέρα και το νερό. Οταν παραμείνει σε επαφή με τον αέρα αρκετό καιρό εμφανίζει ένα επιφανειακό μαύρισμα (οξείδωση) αλλά αυτό εύκολα καθαρίζεται.
Στην κλασική Ελλάδα ο άργυρος ήταν το μέταλλο από το οποίο γίνονταν τα νομίσματα αλλά και η βάση για όλους τους οικονομικούς υπολογισμούς και τις συναλλαγές.

Οι Αθηναίοι της κλασσικής περιόδου είχαν ορυχεία αργύρου διάσπαρτα σε όλο τον τότε γνωστό κόσμο, τα λεγόμενα αργυρεία, Τα μεγαλύτερα ήταν τα αργυρεία του Λαυρίου, που θεωρούνται και η βάση της οικονομικής ισχύος των Αθηνών. Νομίσματα από άργυρο κατασκεύαζαν επίσης οι κάτοικοι της Λυδίας στην Μικρά Ασία ήδη από το 700 π.Χ. αλλά και πολλοί ακόμα πολιτισμοί και έθνη στην διάρκεια της ιστορίας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε 14 τουλάχιστον γλώσσες η λέξη «άργυρος» και η λέξη «χρήμα» συμπίπτουν. Και στην ελληνική γλώσσα αργύρια ονομάζονται τα χρήματα (τα 30 αργύρια του Ιούδα), και οι λέξεις φιλάργυρος, αργυραμοιβός, εξαργυρώνω κ.λ.π. έχουν το ίδιο συνθετικό.

Σήμερα το 33% του παραγόμενου ασημιού, χρησιμοποιείται στην παραγωγή κοσμημάτων, και 3% για παραγωγή νομισμάτων και μεταλλίων, και το υπόλοιπο στη βιομηχανία, όπως π.χ. στις φωτογραφικές πλάκες.

Το μεγαλύτερο μέρος του αργύρου παράγεται στο Περού και στο Μεξικό. Για την παραγωγή κοσμημάτων δεν χρησιμοποιείται καθαρός άργυρος, αλλά κράματα που έχουν βελτιωμένες ιδιότητες. Το πιό συνηθισμένο είναι το κράμα sterling silver που περιέχει 925 μέρη καθαρού αργύρου, στα χίλια μέρη κράματος.

Ιστορικά ο άργυρος έχει χρησιμοποιηθεί ευρύτατα  στην παραγωγή φαρμάκων. Από την εποχή του Ιπποκράτη, μέχρι τα μέσα του προηγούμενου αιώνα και την ανακάλυψη των αντιβιοτικών, ένα σημαντικό μέρος  των φαρμάκων που παρασκεύαζαν οι άνθρωποι είχε σαν βάσει άλατα ή οξείδια αργύρου.

Στη μυστικιστική παράδοση των λαών ο άργυρος συνδέεται με την σελήνη,  και εν συνεχεία με την «θηλυκή» πλευρά των πραγμάτων, την πιο συναισθηματική, πιο αινιγματική και πιο μαγική.  Κοσμήματα από άργυρο, αλλά και χρηστικά και διακοσμητικά σκεύη κατασκευάζονταν σε όλες τις ιστορικές περιόδους. Ειδικά κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας και πιο πρόσφατα, στον Ελληνικό χώρο, τα παραδοσιακά χειροποίητα κοσμήματα και τα εκκλησιαστικά είδη κατασκευάζονταν σχεδόν αποκλειστικά σε ασήμι.